گزنفون (Xenophon)

معرفی

گِزِنُفون (به یونانی: Ξενοφῶν، تلفظ: کْسِنُفون) فیلسوف، مورخ، و سرباز یونانی بود که در سال ۴۳۰ پیش از میلاد در آتن زاده شد. دوران زندگی او حدوداً بین سال‌های ۴۳۰ تا ۳۵۴ پیش از میلاد بود‌هاست.

گزنفون از شاگردان سقراط بود و بعدها به عنوان سپاهی اجیر در لشکرکشی کوروش کوچک علیه برادرش اردشیر دوم شرکت کرد. او یکی از تأثیرگذارترین نویسندگان یونان باستان است که آثارش در زمینه‌های تاریخ، فلسفه، و علوم عملی مانند اسب‌داری و اقتصاد، تصویری جامع از یونان کلاسیک متأخر ارائه می‌دهد.

زندگی

زادگاه و خانواده

گزنفون در سال‌های آغازین جنگ پلوپونزی در حومهٔ آتن به نام ارکیا (Erchia) به دنیا آمد. خانوادهٔ او از طبقهٔ اشرافی و ثروتمند آتن بودند و گزنفون به عنوان پسر گریلوس (Gryllus) از دودمان ارکیا شناخته می‌شد.

هرچند تاریخ دقیق تولد او مشخص نیست، اما بیشتر پژوهشگران توافق دارند که او حدود سال ۴۳۰ پیش از میلاد متولد شده است.

دوران جوانی و آشنایی با سقراط

گزنفون در جوانی با سقراط، فیلسوف بزرگ یونانی، آشنا شد و به حلقهٔ شاگردان او پیوست. بر اساس روایتی (هرچند کاملاً تأیید نشده)، زندگی گزنفون در نبرد دلیوم (Delium) در سال ۴۲۴ پیش از میلاد توسط سقراط نجات یافت و این واقعه سرآغاز پیوند عمیق او با استادش بود.

گزنفون هرچند شاگرد سقراط بود، اما برخلاف افلاطون، بیشتر به جنبه‌های عملی و نظامی زندگی علاقه داشت تا فلسفهٔ محض.

لشکرکشی کوروش کوچک و «ده هزار» یونانی

پیوستن به کوروش کوچک

در سال ۴۰۱ پیش از میلاد، گزنفون به دعوت دوستش پروکسنوس (Proxenus) به سارد رفت و به سپاه مزدوران یونانی پیوست که توسط کوروش کوچک، شاهزادهٔ هخامنشی، برای تصاحب تاج‌و‌تخت از برادرش اردشیر دوم جمع شده بودند.

نبرد کوناکسا و مرگ کوروش

سپاه یونانیان که حدود ده هزار سرباز بود، به همراه نیروهای کوروش به سمت بین‌النهرین حرکت کردند. در نبرد کوناکسا (نزدیک بابل)، کوروش کوچک در جنگ با برادرش کشته شد و سپاهیان یونانی در دل خاک دشمن، بدون رهبر و بدون آذوقه گیر افتادند.

رهبری «ده هزار» و بازگشت حماسی

پس از مرگ کوروش، سرداران یونانی توسط نیروهای پارسی به دام افتاده و کشته شدند. در این شرایط بحرانی، گزنفون به عنوان یکی از رهبران جدید سپاه برگزیده شد. او با شجاعت و تدبیر، بازماندگان سپاه یونان را از دل خاک ایران، از طریق ماد و آسیای صغیر به سواحل دریای سیاه و سپس به یونان بازگرداند.

این عقب‌نشینی حماسیِ بیش از هزار کیلومتر، بعدها توسط خود گزنفون در کتاب «آناباسیس» (به معنی «بازگشت از ایران») به رشتهٔ تحریر درآمد و به یکی از ماندگارترین آثار تاریخ نظامی جهان تبدیل شد. این کتاب بعدها الهام‌بخش اسکندر مقدونی در لشکرکشی به ایران بود.

خدمت به اسپارتیان

پس از بازگشت، سربازان یونانی ابتدا مدتی در تراکیه ساکن شدند و سپس به خدمت اسپارتیان درآمدند و در جنگ برای آزادسازی یونانیان آناتولی از حکومت پارسیان شرکت کردند.

گزنفون از این زمان به بعد با اسپارتیان، به ویژه شاه آگسیلائوس دوم (Agesilaus II)، مراودهٔ نزدیک داشت و در نبرد کورونیا (Coronea) در کنار اسپارتیان علیه آتنی‌ها جنگید.

تبعید و زندگی در اسکیلوس

به دلیل همکاری با اسپارتی‌ها، گزنفون از آتن تبعید شد. او در منطقهٔ اسکیلوس (Scillus) در نزدیکی المپیا ساکن شد و در آنجا به نوشتن آثار خود پرداخت.

او در اسکیلوس زندگی آرامی داشت و به کشاورزی و نویسندگی مشغول بود. در این دوران بود که بسیاری از مهم‌ترین آثار خود را تألیف کرد، از جمله «کوروش‌نامه» (Cyropaedia) و «یادداشت‌های سقراط» (Memorabilia).

بازگشت از تبعید

در سال ۳۶۹/۳۶۸ پیش از میلاد، آتن با اسپارت صلح کرد و حکم تبعید گزنفون لغو شد. با این حال، به نظر نمی‌رسد که او به آتن بازگشته باشد و بیشتر وقت خود را میان اسکیلوس، کورینث و آتن می‌گذراند.

درگذشت

گزنفون در حدود سال ۳۵۴ پیش از میلاد در سن ۷۶ سالگی درگذشت. تاریخ دقیق مرگ او مشخص نیست، اما او از آگسیلائوس دوم (که حدود ۳۶۰ پیش از میلاد درگذشت) عمر طولانی‌تری داشت، زیرا برای او مرثیه‌ای نوشته است. گمان می‌رود که او در کورینث یا آتن درگذشته باشد.

آثار مهم

گزنفون نویسنده‌ای پرکار بود و آثار متعددی از او برجای مانده است که به دلیل سبک ساده و روان یونانیِ آتیک، همواره برای آموزش زبان یونانی باستان مورد استفاده بوده‌اند.

۱. کوروش‌نامه (Cyropaedia - The Education of Cyrus)

طولانی‌ترین اثر گزنفون که در حدود ۳۷۰ پیش از میلاد نوشته شده است. این کتاب زندگینامهٔ تا حدی تخیلی از کوروش بزرگ، بنیانگذار شاهنشاهی هخامنشی، است.

کوروش‌نامه در ۸ کتاب به بررسی تربیت، آموزش، صعود به قدرت، حکومت و مرگ کوروش می‌پردازد. این اثر را باید بیشتر یک رمان آرمان‌شهرگونه یا رساله‌ای در شاه‌نامه‌نگاری دانست تا یک تاریخ دقیق.

۲. آناباسیس (Anabasis - بازگشت از ایران)

گزارش دست‌اول گزنفون از لشکرکشی کوروش کوچک و عقب‌نشینی حماسی «ده هزار» یونانی از دل ایران. این کتاب یکی از بنیادین‌ترین آثار تاریخ نظامی و فلسفهٔ سیاسی است و الهام‌بخش اسکندر مقدونی بود.

۳. هلنیکا (Hellenica)

تاریخ یونان از نقطه‌ای که توسیدید در کتاب خود متوقف کرده بود (۴۱۱ پیش از میلاد) تا نبرد مانتینیا (۳۶۲ پیش از میلاد). این اثر ادامهٔ تاریخی بر کار توسیدید محسوب می‌شود.

۴. یادداشت‌های سقراط (Memorabilia)

مجموعه‌ای از گفت‌وگوها و خاطرات سقراط که تصویری از آموزه‌ها و شخصیت او ارائه می‌دهد. گزنفون در این کتاب از سقراط در برابر اتهامات واردشده دفاع می‌کند.

۵. اکونومیکوس (Oeconomicus - دانش کشاورزی و مدیریت)

رساله‌ای در زمینهٔ مدیریت خانه و کشاورزی که به صورت گفت‌وگویی میان سقراط و یک کشاورز ثروتمند به نام ایسخوماخوس نوشته شده است.

۶. سایر آثار

• سمپوزیوم (Symposium - ضیافت): شرح یک مهمانی با حضور سقراط
• آپولوژی (Apology): دفاعی‌ه‌ای از سقراط در دادگاه
• آگسیلائوس (Agesilaus): زندگینامهٔ شاه اسپارت، آگسیلائوس دوم
• دربارهٔ اسب‌داری (On Horsemanship) و دربارهٔ سواره‌نظام (The Cavalry General): رساله‌های عملی در زمینهٔ نظامی

اندیشه و فلسفه

نگاه به تاریخ

گرایش به اسپارت

گزنفون به شدت اسپارتی‌گرا بود و نظام سیاسی و تربیتی اسپارت را تحسین می‌کرد. این گرایش باعث شد تا او از آتن تبعید شود و سال‌ها در کنار اسپارتیان بجنگد و زندگی کند.

نگاه به ایران

با وجود اینکه گزنفون در لشکرکشی علیه شاهنشاهی هخامنشی شرکت داشت، در کتاب «کوروش‌نامه» تصویری بسیار مثبت از کوروش بزرگ و نظام تربیتی و حکومتی پارسیان ارائه داده است. این نشان‌دهندهٔ نگاه منصفانه او نسبت به فرهنگ‌های غیریونانی است.

میراث و تأثیرگذاری

گزنفون به عنوان یکی از چهار تاریخ‌نگار بزرگ یونان (همراه با هرودوت، توسیدید و پولیبیوس) شناخته می‌شود. آثار او به دلیل گستردگی موضوعات (تاریخ، فلسفه، اقتصاد، نظامی، اسب‌داری) و سبک ساده و روان، همواره مورد توجه بوده‌اند.

کتاب «آناباسیس» او الهام‌بخش اسکندر مقدونی در لشکرکشی به ایران بود و «کوروش‌نامه» او برای قرن‌ها به عنوان یک رسالهٔ شاه‌نامه‌نگاری در جهان غرب مورد مطالعه قرار می‌گرفت.

منابع