هرودوت (Herodotus)

معرفی

هرودوت (به یونانی: Ἡρόδοτος) نخستین تاریخ‌نگار یونانی است که آثار او تاکنون باقی مانده است. او نویسنده و جغرافی‌دان یونانی بود که به عنوان اولین مورخ شناخته می‌شود. در حدود سال ۴۲۵ پیش از میلاد، هرودوت اثر بزرگ خود را منتشر کرد: گزارشی طولانی از جنگ‌های یونان و ایران که آن را «تاریخ» نامید. کلمۀ یونانی historie به معنای «تحقیق» است.

از او به عنوان «پدر تاریخ» (The Father of History) یاد می‌شود، لقبی که سیسرون، خطیب روم باستان، به او اعطا کرد. پیش از هرودوت، هیچ نویسنده‌ای چنین مطالعۀ منظم و کاملی در مورد گذشته انجام نداده بود و سعی نکرده بود علت و معلول وقایع را توضیح دهد. پس از هرودوت، تحلیل تاریخی به بخشی ضروری از زندگی فکری و سیاسی تبدیل شد.

زندگی

زادگاه و خانواده

هرودوت در حدود سال ۴۸۴ پیش از میلاد در شهر هالیکارناس (Halicarnassus) به دنیا آمد؛ شهری یونانی در جنوب‌غربی آسیای صغیر (آناتولی) که در آن زمان تحت حکومت شاهنشاهی هخامنشی بود. این شهر امروزه به نام بدروم (Bodrum) در ترکیه شناخته می‌شود.

خانوادۀ او از اشرافیون منطقه بودند و این امر به هرودوت امکان داد تا به تحصیلات عالی دسترسی پیدا کند. پدرش لیکزیس و مادرش دریو نام داشتند. عمو یا عموزادۀ او، پانیاسیس (Panyassis)، شاعری حماسی بود که با فرمانروای خودکامۀ هالیکارناس مخالفت می‌کرد و سرانجام به اعدام محکوم شد.

تبعید و سفرها

هرودوت در دوران جوانی به دلیل اختلافات سیاسی مجبور به ترک زادگاهش شد و به جزیرۀ ساموس (Samos) پناه برد. این دوران تبعید، فرصتی شد تا او به جستجو و کشف دنیای بزرگ‌تری بپردازد.

هرودوت جهان‌گردی گسترده داشت. سفرهای طولانی او بخش بزرگی از شاهنشاهی هخامنشی را در بر می‌گرفت:

• به مصر سفر کرد و تا جنوبی‌ترین نقطۀ الفانتین (اسوان امروزی) پیش رفت
• از لیبی، سوریه، بابلیه، شوش در ایلام، لیدیه و فریگیه دیدار کرد
• تا هلسپونت (داردانل امروزی) پیش رفت و به تراکیه و مقدونیه سفر کرد
• به سمت شمال تا فراتر از دانوب و به سکائیه در امتداد سواحل شمالی دریای سیاه تا رود دون و بخش‌هایی از داخل خشکی رفت

این سفرها سال‌ها به طول انجامید. او در هر یک از این سفرها به مشاهده و ثبت مشاهدات خود می‌پرداخت و با مردمان مختلف آشنا شد و از فرهنگ‌ها و داستان‌های آنها الهام گرفت.

زندگی در آتن و توریی

هرودوت مدتی در آتن اقامت داشت و گمان می‌رود با سوفوکل، نمایش‌نامه‌نویس بزرگ یونانی، ملاقات کرده باشد.

در سال ۴۴۴ پیش از میلاد، هرودوت به توریی (Thurii) مهاجرت کرد؛ مستعمره‌ای جدید در جنوب ایتالیا که توسط آتن حمایت می‌شد. او شهروند توریی شد و احتمالاً در همانجا نیز درگذشته است. برخی از منابع، کتاب «تاریخ» را به «هرودوت توریایی» نسبت داده‌اند.

درگذشت

هرودوت در حدود سال ۴۲۵ پیش از میلاد درگذشت. جدیدترین رویدادی که در کتاب او به آن اشاره شده، متعلق به سال ۴۳۰ پیش از میلاد است، اما مشخص نیست که او دقیقاً چه زمانی و در کجا درگذشته است. به طور کلی فرض بر این است که او مدت‌ها پس از آن تاریخ زنده نمانده و احتمالاً پیش از شصت‌سالگی درگذشته است. برخی منابع تاریخ درگذشت او را ۴۲۵ پیش از میلاد ذکر کرده‌اند.

کتاب «تاریخ» (The Histories)

معرفی اثر

کتاب «تاریخ» هرودوت، نخستین روایت تاریخ‌نگارانۀ بزرگ در جهان باستان است. این اثر به زبان یونانی و در نه کتاب نوشته شده است که به نام نه الهۀ موز (Muses) نام‌گذاری شده‌اند.

هرودوت در ابتدای کتاب خود، هدفش را چنین بیان می‌کند:

محتوای کتاب

موضوع اصلی کتاب «تاریخ»، جنگ‌های یونان و ایران (Greco-Persian Wars) در قرن پنجم پیش از میلاد است. هرودوت این درگیری را به عنوان نبردی میان بردگی (از سوی پارسیان) و آزادی (از سوی آتنیان و اتحادیۀ دول-شهرهای یونانی) به تصویر می‌کشد.

کتاب علاوه بر جنگ‌ها، به موضوعات دیگری نیز می‌پردازد:

• برآمدن شاهنشاهی هخامنشی از زمان کوروش بزرگ
• زندگی پادشاهان برجستۀ ایرانی: کوروش بزرگ، کمبوجیه، داریوش بزرگ و خشایارشا
• نبردهای معروفی چون ماراتون، ترموپیل، آرتمیزیوم، سالامیس، پلاته و میکال
• تبارشناسی، مردم‌شناسی، جغرافیا و فرهنگ‌های مختلف امپراتوری ایران

هرودوت در کتاب خود، خواننده را از برآمدن شاهنشاهی هخامنشی تا لشکرکشی آن علیه استقلال یونان، و از نخستین نشانه‌های دفاع هلنی تا آغاز زیاده‌رویی‌هایی که آتن را به امپراتوری جدیدی تبدیل کرد، همراهی می‌کند.

روش تاریخ‌نگاری

هرودوت از شیوۀ تاریخ‌نویسی روایی استفاده کرده است. به این معنا که از بین روایت‌های مختلف، تنها روایتی را ذکر کرده که می‌پنداشته از دیگر روایت‌ها صحیح‌تر است؛ منبع و سرچشمۀ این روایت‌ها نیز غالباً، شنیده‌های شفاهی او بوده‌اند.

روش او در توصیف امپراتوری ایران به این صورت است که هر بخش از آن را نه به ترتیب جغرافیایی، بلکه به ترتیب فتوحات پادشاهان متوالی پارسی — کوروش، کمبوجیه و داریوش — توصیف می‌کند.

بخش‌هایی از کتاب او توسط مورخان و باستان‌شناسان مدرن تأیید شده است. با این حال، هرودوت در زمان خود و پس از آن به دلیل گنجاندن «افسانه‌ها و داستان‌های خیالی» در اثرش مورد انتقاد قرار گرفت و برخی او را «پدر دروغ» نیز نامیده‌اند.

اندیشه و فلسفۀ تاریخی

نگاه به تاریخ

هرودوت برخلاف نویسندگانی که در آغاز کتاب خویش به شرح زندگی خود می‌پردازند، در ابتدای کتاب خود به جمله‌ای ساده بسنده کرده و مستقیماً به سراغ موضوع اصلی رفته است.

گرایش‌های سیاسی و مذهبی هرودوت در تاریخ‌نگری و تاریخ‌نگاری او تأثیر داشته است. به عنوان مثال، گرایش او به پریکلس و آتن باعث شده تا وقایع مرتبط با آتن را به سود آن‌ها روایت کند.

پیشینۀ خانوادگی و محیط زندگی هرودوت نیز در تاریخ‌نگاری و تفکر تاریخی او مؤثر بوده است.

آشنایی با فرهنگ ایرانی

با آنکه هرودوت اکثر عمرش را در جهان یونانی گذرانده است، ولی از آنجا که زادگاهش در نخستین سال‌های زندگی وی زیر استیلای ایران بوده است، با فرهنگ ایرانی نیز آشنایی داشته است.

بخش مهمی از تاریخ ایران باستان به کمک نوشته‌های او شناخته شده است، مخصوصاً قسمت مربوط به جنگ‌های ایران و یونان.

میراث و تأثیرگذاری

هرودوت به عنوان بنیان‌گذار علم تاریخ در جهان غرب شناخته می‌شود. او اولین نویسنده‌ای بود که روش علمی را به رویدادهای تاریخی اعمال کرد. او روشی را که مورخان امروزی به کار می‌برند، پایه‌گذاری کرد: جمع‌آوری حقایق، سنجش آن‌ها از نظر درستی و نادرستی، یافتن تصویری کلی در میان جزئیات متعدد، و سپس نگارش این اطلاعات به صورت یک روایت.

ویل دورانت و آرنولد توینبی، از مورخان بزرگ معاصر، هرودوت را پدر تاریخ دانسته‌اند.

تجربیات سفرهای گستردۀ هرودوت، پایه و اساس کتاب مشهور «تاریخ» را شکل داد. او به ما نشان داد که تاریخ تنها یک مجموعه رویداد نیست، بلکه تحلیل ریشه‌های فرهنگی، مذهبی و اجتماعی جوامع نیز بخشی از آن است.

منابع

جستارهای وابسته

• تاریخ هرودوت
• جنگ‌های ایران و یونان
• شاهنشاهی هخامنشی
• کوروش بزرگ
• داریوش بزرگ
• خشایارشا