سون تزو

اطلاعات پایه

خاندان و سال‌های آغازین

سون وو (که بعدها به «سون تزو» شهرت یافت) در یک خاندان نظامیِ اشرافی به دنیا آمد. تبار او به «چن هو گونگ» (از پادشاهان دولت «چن») می‌رسید. پس از یک کودتا در دولت «چن»، جدِّ او، «چن وان» (که بعدها نامش به «تیان وان» تغییر یافت)، به دولت «چی» پناهنده شد و خاندان «تیان» را بنیاد نهاد.

در دولت «چی»، پدربزرگ سون تزو، یعنی «تیان شو»، به دلیل پیروزی در یک نبرد، از سوی پادشاه «چی» لقب «سون» (به‌عنوان یک نام خانوادگیِ جداگانه) دریافت کرد. از آن پس، این خاندان با نام «سون» شناخته شدند. پدر سون تزو، «سون پینگ» نیز در دربار پادشاه «چی» مقامی داشت.

این پیشینهٔ خانوادگی، باعث شد که سون تزو از کودکی با علوم نظامی و حکومت‌داری آشنا شود و زمینه برای نوشتن «هنر جنگ» فراهم گردد.

ورود به دولت «وو» و شهرت

در سال ۵۳۲ پیش از میلاد، دولت «چی» دچار یک سلسله درگیریِ سیاسیِ بزرگ شد که خاندان «تیان» (و در نتیجه، خاندان «سون») را نیز درگیر کرد. سون تزو برای گریز از این آشوب، «چی» را ترک کرد و به دولت «وو» (در جنوب چین) رفت. در آنجا، مدتی به‌عنوان یک کشاورز زندگی کرد و به مطالعهٔ اوضاع سیاسی و نظامی پرداخت.

در دولت «وو»، سون تزو با «وو زو شو» (وو ژی‌شو) که یک وزیر تبعیدی از دولت «چو» بود، آشنا شد و دوستی نزدیکی با او پیدا کرد. وو زو شو که از استعداد سون تزو آگاه بود، او را به «پادشاه هِه‌لوی» (پادشاه وو) معرفی کرد و سون تزو، «هنر جنگ» را به‌عنوان هدیه به پادشاه تقدیم کرد.

معروف‌ترین داستان این دوره، «آزمایش سون تزو با زنان حرمسرا» است. پادشاه هِه‌لوی برای سنجش توانایی او، ۱۸۰ زن از حرمسرا را در اختیارش گذاشت و از او خواست که آن‌ها را آموزش دهد. سون تزو آن‌ها را به دو دسته تقسیم کرد و دو سوگلیِ پادشاه را به‌عنوان سرهنگ (فرماندهٔ دسته) برگزید. او چند بار قوانین را برای آن‌ها توضیح داد، اما زنان به شوخی و خنده مشغول بودند و به فرمان‌ها توجهی نمی‌کردند. سون تزو بار سوم نیز آن‌ها را هشدار داد، اما باز هم بی‌توجهی کردند. او به‌ناچار، دو سرهنگ (یعنی همان دو سوگلیِ پادشاه) را به‌جرم سرپیچی از فرمان، گردن زد. این کار، چنان ترسی در دل سایر زنان انداخت که از آن پس، همهٔ آن‌ها با نظمی کامل و بدون کوچک‌ترین اشتباهی، فرمان‌ها را اجرا می‌کردند. پادشاه وو، که از این صحنه بهت‌زده شده بود، سون تزو را به‌عنوان فرماندهٔ کل سپاه خود منصوب کرد.

دستاوردهای نظامی

با همکاری سون تزو و وو زو شو، دولت «وو» به قدرت نظامیِ بزرگی تبدیل شد. مهم‌ترین دستاوردهای نظامی او عبارت‌اند از:

• گشودن «یینگ» (پایتخت دولت «چو») در سال ۵۰۶ پیش از میلاد. سون تزو و وو زو شو، با یک لشکرکشی حساب‌شده، پایتخت دولت قدرتمند «چو» را تصرف کردند و این یکی از بزرگ‌ترین پیروزی‌های نظامی آن دوران بود.
• هراس‌افکندن در دل دولت‌های بزرگ دیگر مانند «چی» و «جین» که باعث شد نام سون تزو و پادشاه وو در سراسر چین، زبانزد خاص و عام شود.

سال‌های پایانی و درگذشت

پس از به‌اوج‌رسیدن قدرت دولت «وو»، سون تزو احتمالاً بازنشسته شد و از صحنهٔ سیاست کنار رفت. او سرانجام در شهر «گوسو» (در استان جیانگسوِ امروزی) درگذشت.

امروزه، در استان شاندونگ و شهر سوجو (در جیانگسو) معبدهایی به‌نام «معبد خدای جنگ» برای بزرگداشت او ساخته شده است.

اختلافات تاریخی

با وجود شهرت بسیار سون تزو، برخی از مورخان دربارهٔ واقعیت تاریخیِ او تردید دارند. دلایل این تردید عبارت‌اند از:

• کمبود مدارک معاصر: مهم‌ترین منبع ما برای زندگی سون تزو، کتاب «تاریخ‌نگاری بزرگ» (شی‌جی) نوشتهٔ سیما کیان (حدود ۱۴۵ تا ۸۶ پیش از میلاد) است. اما در کتاب‌های قدیمی‌تر هم‌دوره با او، مانند «چون‌چیو» (بهار و پاییز) و «گو‌یو» (سخنان دولتی)، هیچ نامی از سون تزو برده نشده است.
• نویسندهٔ واقعی «هنر جنگ»: برخی از پژوهشگران، با تحلیل سبک نگارش و واژگان به‌کاررفته در «هنر جنگ»، معتقدند که این کتاب در دوران «دولت‌های جنگ‌طلب» (یعنی حدود ۱۰۰ سال پس از مرگ سنتیِ سون تزو) نوشته شده است و احتمالاً حاصل جمع‌آوری اندیشه‌های چند نسل از استراتژیست‌هاست.
• افسانه یا واقعیت؟: گروهی از مورخان، سون تزو را یک شخصیت اسطوره‌ای می‌دانند که «هنر جنگ» به او نسبت داده شده است، اما شاید او یک فرد واقعی با همین نام نبوده باشد.